مىكند ، فرمود : بلى ، همهء اينها « ذكر » است . در اين روايت علّت اينكه هر ذكرى كافى است ، بيان شده است و اگر الفاظ مذكور نبودند ، آنها را به نام « ذكر » ياد نمىكرد . آرى ، لفظ تسبيح « سبحان اللّه » بهتر است ، به دليل خود آيات و حديث كه لفظ « سبحان اللّه » را يادآور شده‌اند . 3 - احمد با واجب بودن ذكر ، در ركوع و سجود موافقت نموده است و شافعى و ابو حنيفه به مستحب بودن ذكرى كه بيان شد ، قائل شده‌اند و مالك گفته است در ركوع و سجود چيز معيّنى واجب نيست و شنيده‌ام كه در ركوع و سجود تسبيح « سبحان اللّه » كافى است و دليل ما رواياتى است كه بيان گرديد . 4 - در نزد علماى شيعه در ذكر ركوع و سجود ، اگر جمله « و بحمده » به طور استحباب اضافه شود ، « سبحان ربّى العظيم و بحمده » جايز است و شافعى و ابو حنيفه ، جواز آن را منكر شده‌اند ، به دليل اينكه جملهء « و بحمده » زايد است و نبايد گفته شود و آقاى احمد در اين مورد توقف نموده ، دليل ما روايت حذيقه از رسول اكرم ( ص ) است كه حضرت ( عليه السّلام ) جملهء « و بحمده » را در ركوع و سجود فرموده است . و از طريق علماى شيعه روايت زراره و غير زرارة است ، از امام باقر ( عليه السّلام ) كه اضافه نمودن جملهء « و بحمده » جايز است . [ 48 ] آيه هشتم : « وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَ لا تُخافِتْ بِها وَ ابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا » « 1 » ؛ 1 - « نمازت را زياد بلند مخوان و زياد آهسته مخوان ، بلكه ميان اين دو ، راه اعتدال را انتخاب كن . پنج وجه احتمال دارد . همهء نمازهايت را بلند مخوان و همهء نمازهايت را آهسته مخوان ، بلكه نماز شب و صبح را بلند و نماز ظهر و عصر را آهسته بخوان . 2 - از ابن عبّاس روايت شده است كه نبىّ اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) در مكه نماز مىخواند و مشركين مىشنيدند و قرآن آورنده را دشنام مىدادند آنگاه آيه نازل شد كه : زياد بلند مخوان كه مشركين دشنام دهند ، و زياد آهسته مخوان كه همراهان نشوند و بلكه حالت ميانه را انتخاب كن . 3 - آيه به هر يك از مكلّفين خطاب نموده و يا از باب شعر شاعر است « ايّاك أعنى و اسمعى يا جارّة » ؛ « منظورم تو هستى و بشنو اى همسايه ، كه او با هواى عشق

--> ( 1 ) . سورهء أسرى ، آيه 110 .